Het historisch varend erfgoed rond het IJsselmeer en Markermeer staat al jaren onder druk. Oude houten vaartuigen verdwijnen uit de regio, worden verkocht aan buitenlandse kopers of raken in verval door gebrek aan middelen en ligplaatsen. Een samenwerkingsverband van dertien gemeenten werkt nu aan concrete juridische instrumenten om dit tij te keren.
Waarom maritiem erfgoed moeilijk te beschermen is
In Nederland zijn roerende zaken — waaronder schepen — uitgesloten van aanwijzing als rijksmonument onder de Erfgoedwet. Dat maakt historische vaartuigen kwetsbaar: ze vallen buiten de reguliere erfgoedregelgeving en hebben daardoor geen formele beschermde status. Gemeenten zijn in principe wel bevoegd om aanvullend beleid te voeren, maar doen dat in de praktijk zelden stelselmatig.
Samenwerking als antwoord op een regionaal probleem
Volgens een recent persbericht van de Vereeniging van Zuiderzeegemeenten (VZG) en gemeente Enkhuizen hebben dertien gemeenten in de voormalige Zuiderzeestreek de handen ineengeslagen. Het initiatief, begeleid door Erfgoedkwartiermakers Coöperatie, richt zich op het ontwikkelen van gedeelde beleidsinstrumenten. Dat zijn onder meer een modelverordening waarmee gemeenten schepen als ‘gemeentelijk varend monument’ kunnen aanwijzen, en richtlijnen voor het waarderen van historische vaartuigen en hun omgeving.
De combinatie van de Omgevingswet en lokale verordeningen biedt gemeenten meer mogelijkheden dan vaak wordt benut. Zo kunnen historische schepen onderdeel worden van een beschermd stads- of dorpsgezicht, of worden opgenomen in een zogenoemd maritiem ensemble — de samenhang tussen vaartuigen en hun historische haven- of wateromgeving.
Meer dan alleen wetgeving
Juridische instrumenten alleen zijn niet voldoende om historische schepen in een gemeente te houden. Praktische factoren spelen minstens zo’n grote rol: de beschikbaarheid van ligplaatsen, de aanwezigheid van gespecialiseerde scheepswerven en de mogelijkheid voor eigenaren om hun vaartuig betaalbaar te onderhouden. In veel IJsselmeergemeenten staan deze voorzieningen onder druk door ruimtegebrek, verduurzamingseisen en vergrijzing onder eigenaren.
Belang voor toerisme en regionale identiteit
Historische zeilschepen zijn niet alleen cultureel erfgoed — ze zijn ook economisch relevant. Ze trekken toeristen, geven havens een onderscheidend karakter en vormen de basis van evenementen als vlootdagen en zeilwedstrijden. Regio’s als West-Friesland, de Veluwerand en de Friese IJsselmeerkust danken een deel van hun toeristische aantrekkingskracht aan het beeld van historische schepen in de haven.
Nationale erkenning in zicht
Het samenwerkingsproject is inmiddels onder de aandacht gebracht bij het ministerie van OCW als mogelijke ‘boegbeeldproject’ op het gebied van gemeentelijk erfgoedbeleid. Dat zou betekenen dat de aanpak als voorbeeld kan dienen voor andere waterrijke gemeenten in Nederland. De komende periode wordt gebruikt om de instrumenten te testen in een aantal pilotgemeenten en om een gezamenlijke adviescommissie voor erfgoedwaardering op te zetten.
Duiding
De stap die deze gemeenten zetten, vult een reële leemte in het Nederlandse erfgoedrecht. Zolang nationale wetgeving varend erfgoed niet formeel kan beschermen, zijn lokale initiatieven als dit de meest effectieve route. Of de modelaanpak breed navolging krijgt, hangt mede af van de bereidheid van gemeenten om capaciteit en middelen vrij te maken voor een beleidsterrein dat traditioneel tussen meerdere domeinen valt.
